Strona główna » O instytucie » Aktualności IWP

AKTUALNOŚCI

Wanda Telakowska - wspomnienie założycielki IWP

 Wanda_Telakowska_portret.jpg

Wanda Telakowska urodziła się 20 kwietnia 1905 roku w Sosnowcu w rodzinie inżyniera budowlanego Edmunda Sylwestra Telakowskiego, (działacza PPS, społecznika zaangażowanego w rozwój miast i osiedli Zagłębia Dąbrowskiego) i Marii, pochodzącej z ziemiańskiej rodziny Śniechowskich. Po roku 1918 wraz z rodzicami i młodszą siostrą Barbarą znalazła się w Warszawie. Tu kontynuowała naukę w Gimnazjum im. Cecylii Plater-Zyberkówny. W latach 1923 - 1931 studiowała malarstwo i grafikę na Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, m.in. u prof. Edmunda Bartłomiejczyka. Jednocześnie uczęszczała na kursy pedagogiczne.
Jako utalentowana graficzka otrzymała szereg nagród na międzynarodowych wystawach za drzeworyty barwne, m.in. złoty medal na Wystawie Grafiki we Florencji w 1934 oraz złoty medal na Międzynarodowej Wystawie Sztuki i Techniki w Paryżu w 1937. Jednocześnie dała się poznać jako niezwykle barwna postać ówczesnej Warszawy. Znana w środowisku bohemy - m.in. kawiarni "Ziemiańska". Do jej przyjaciół zaliczali się Julian Tuwim, Antoni Słonimski, Czesław Miłosz, Jarosław Iwaszkiewicz, Marian Hemar, Zofia Stryjeńska, Irena Krzywicka. Szczyciła się również znajomością z prezydentem Warszawy Stefanem Starzyńskim. (w Muzeum Literatury przechowywany jest słynny sztambuch Wandy Telakowskiej z wpisami ówczesnych osobistości). Jej związek ze wzornictwem zaczął się już przed wojną – kiedy w 1938 roku objęła stanowisko wizytatora szkół artystycznych i plastycznych w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Stworzyła tam pierwszy program współpracy twórców z przedstawicielami przemysłu.

W okresie okupacji Wanda Telakowska pracowała jako nauczyciel w oficjalnym i konspiracyjnym szkolnictwie – uczyła liternictwa i technik reklamy w liceum handlowym im. Roeslerów. Dawała schronienie wybitnym przedstawicielom kultury i nauki. W jej warszawskim mieszkaniu spotykali się m.in. profesorowie architektury, tworzone były plany powojennej odbudowy i rozbudowy miasta. W czasie Powstania Warszawskiego straciła większość swego dorobku artystycznego. Po wojnie nie wróciła już do twórczości artystycznej - całkowicie poświęciła się wzornictwu przemysłowemu.

1.png

W lutym 1945 roku została zatrudniona w Departamencie Plastyki w Wydziale Planowania MKiS i tworzyła podwaliny dla Departamentu Wytwórczości, późniejszego Biura Nadzoru Estetyki Produkcji. Jako dyrektor BNEP zainicjowała w 1950 roku powstanie Instytutu Wzornictwa Przemysłowego (jedna z pierwszych tego typu instytucji w Europie!) – została jego dyrektorem ds. artystycznych. Doprowadziła do wybudowania gmachu IWP, wśród ruin warszawskiej Starówki, na działce pomiędzy ul. Długą a Świętojerską.

Głównym zadaniem Instytutu było, zgodnie z koncepcją prof. Telakowskiej, „...prowadzenie prac naukowo-badawczych, mających na celu podniesienie poziomu estetyki produkcji, opracowanie wytycznych dla gospodarki planowej w zakresie wzornictwa przemysłowego”. W IWP utworzono działy: badania rynków, artystyczny, wystaw, pokazów i rewii, doszkalania oraz zakłady: drzewny, dziewiarski, graficzny, odzieżowy, skórzany, szklarsko-ceramiczny i włókienniczy. Powstała też profesjonalna biblioteka, której księgozbiór z dziedziny wzornictwa i sztuki użytkowej stał się z czasem jednym z największych tego typu w Europie.
Telakowska potrafiła przyciągnąć do IWP znanych przed wojną plastyków zajmujących się sztuką użytkową, którzy stali się niejako pionierami w dziedzinie wzornictwa przemysłowego i pomocą w kształceniu przyszłych projektantów. Wanda Telakowska (od 1957 – profesor) stworzyła własną ideę wzornictwa, wyrażającą się w demokratyzacji kultury . Starała się wprowadzić w życie hasło „piękno na co dzień dla wszystkich”.

   3.jpg

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Rozumiała, że wzornictwo może podnieść atrakcyjność polskich wyrobów. W ówczesnej socjalistycznej rzeczywistości udało się jej (zabiegając skutecznie u decydentów) objąć działaniem IWP nowe gałęzie wytwórczości takie jak sprzęt gospodarstwa domowego, oświetlenie, środki transportu, maszyny i urządzenia. „Dobre wzory wyrobów masowej produkcji są wartością gospodarczą. Dobre wzory są również wartością kulturową” – te idee realizowała poprzez upowszechnianie nowego, racjonalnego wzornictwa.
Szczególnie bliska Telakowskiej była sprawa rodzimości polskiego wzornictwa. Starała się włączać twórczość  artystów ludowych do wzornictwa przemysłowego, aby zachować jego narodowy charakter Organizowała grupy projektanckie, które wyjeżdżały w teren, aby wypracować nowe kolekcje wzorów czerpiąc z bogactwa twórczości ludowej.

Dzięki Wandzie Telakowskiej na mapie powojennej Warszawy pojawiło się miejsce, gdzie przyjmowane były liczne delegacje, w tym znane osobistości - artyści, naukowcy, politycy, a nawet głowy państw. Wspomnijmy tylko wizytę królowej belgijskiej Elżbiety (oficjalnego gościa Międzynarodowego Konkursu Szopenowskiego w 1955 roku).

 4.png

6.png

Za czasów Telakowskiej w Instytucie powstało kilka tysięcy wzorów wyrobów codziennego użytku jak tkanina, odzież , obuwie i galanteria, meble, ceramika użytkowa i artystyczna (w tym naczynia i serwisy oraz kolekcja  porcelanowych figurek). W IWP były realizowane projekty wzornicze w obszarze różnych gałęzi przemysłu i architektury wnętrz (np. meble dla szkół warszawskich ; odzież dla dzieci w wieku szkolnym ; odzież robocza i ochronna dla różnych grup zawodowych ; projekty dla transportu i komunikacji (samochody „Star” i „Warszawa”, motocykl „Junak”, tramwaje i wagony dla WKD); projekty adaptacji i aranżacji wnętrz dla powstających warszawskich osiedli mieszkaniowych). Powstałe na zapotrzebowanie społeczne projekty charakteryzowały się funkcjonalnymi i nowoczesnymi rozwiązaniami, nie odbiegającymi od zachodnich odpowiedników; jednak największą trudnością było wdrożenie ich do produkcji. W wielu przypadkach, pomimo wielkiego zaangażowania i wsparcia wielu osób te wartościowe projekty niestety pozostały tylko w formie makiet i prototypów.

W IWP były również prowadzone innowacyjne prace badawcze stanowiące naukową podbudowę prac projektowych. W obszarze zainteresowania znalazły się: odzież, tworzywa sztuczne, maszyny i urządzenia, architektura wnętrz, barwa, psychologia i socjologia. Na osobną uwagę zasługuje też ergonomia. Tworząc w 1964 roku Zakład Ergonomii – nasz Instytut stał się prekursorem tego typu badań w Polsce.

Telakowska dostrzegała konieczność właściwego kształcenia projektantów. To z jej inicjatywy w Instytucie organizowano kursy i seminaria dla artystów i inżynierów. Współpracowano przy tworzeniu pierwszych Wydziałów Wzornictwa na wyższych uczelniach w Polsce, opracowała liczne materiały dydaktyczne dla studentów, była też współautorką pierwszej w Polsce definicji wzornictwa przemysłowego (1966).

Dzieło Wandy Telakowskiej – Instytut Wzornictwa Przemysłowego stał się też salonem wystawowym Warszawy, miejscem prezentacji licznych i głośnych ekspozycji wzornictwa.
Zostało wtedy zrealizowanych kilkaset wystaw tematycznych wzornictwa polskiego i światowego oraz innych wydarzeń i konferencji. W większości stały się one ważnym elementem życia kulturalnego i intelektualnego.
Telakowska organizowała również wystawy objazdowe polskiego wzornictwa i sztuki użytkowej. Jeszcze pod koniec lat 40-tych wspólnie z przyszłym noblistą Czesławem Miłoszem wyruszyła do Stanów Zjednoczonych, pokazując w wielu amerykańskich miastach kolekcję najlepszych powojennych wzorów polskiego rzemiosła i sztuki użytkowej. Podobną głośną wystawę z przedmiotami , będącymi potencjalnymi wyrobami eksportowymi pokazała już w ramach IWP (w latach 1957-59) w kilku europejskich i azjatyckich krajach ( Gruzja, Chiny, Szwajcaria, Węgry, Niemcy).

Działalność Wandy Telakowskiej była nacechowana wyjątkowym zaangażowaniem i wiarą w słuszność głoszonych idei. Przez całe dekady musiała udowadniać swoje racje w realizacji autorskiego programu tworzenia i rozwoju polskiego wzornictwa. W czasach budowy socjalizmu, opartego w gospodarce na systemie centralnego planowania było to zadanie niezmiernie trudne. Na początku lat 50-tych w liście do swego przyjaciela Jarosława Iwaszkiewicza pisała: „Instytut może stać się wspaniałą instytucją. Boję się tylko, że jak już wszystko zostało zorganizowane – to mnie wygryzą pod byle pretekstem. Gdy głową biłam w mur oporów – nikt się nie interesował problemem estetyki produkcji masowej. Teraz, gdy dziura w murze została przebita – wszyscy nagle zainteresowali się, no i mają pretensji tysiące...”.

7.png

W 1968 roku, po wydarzeniach marcowych, została zmuszona do rezygnacji ze stanowiska dyrektora i przeniesiona na pół etatu na stanowisko kierownika Pracowni Środowiskowych Inwencji Plastycznych. Pomimo tej degradacji, wciąż angażowała się w pracę Instytutu. Pogarszający się stan zdrowia, w tym postępująca utrata wzroku przyspieszył rozstanie z IWP w 1978 r. Dzięki długoletniej znajomości z dyrektorem Muzeum Narodowego prof. Stanisławem Lorentzem udało jej się jeszcze przekazać Muzeum stworzone przez siebie bogate zbiory wzorcowni IWP, obejmujące kilka tysięcy obiektów - wyrobów zaprojektowanych po wojnie przez czołowych polskich artystów (tkaniny, meble, ceramikę, galanterię skórzaną, metaloplastykę, zabawki). Zapoczątkowały one istnienie Ośrodka Wzornictwa Nowoczesnego (m.in. wiosną 2011 r. mogliśmy je oglądać na głośnej wystawie „Chcemy być nowocześni” ).
W ostatnich latach życia, mimo utraty wzroku pozostała aktywna i zaangażowana w problematykę wzornictwa. Nie mogąc już pisać – dyktowała swoje przemyślenia, recenzowała aktualne wydarzenia kulturalne, wtedy powstały też jej pamiętniki.

„Joanna d’Arc polskiego wzornictwa”, „Ostatnia entuzjastka”, jak była określana w środowisku artystów i intelektualistów zmarła 15 stycznia 1985 roku w Warszawie. Pochowana została na Starym Cmentarzu Powązkowskim (kw. 188-1-4).

9.png

Imię założycielki IWP nosi dziś największa sala wystawowa Instytutu, a także stypendium w konkursie dla najlepszych projektantów młodego pokolenia Young Design.
Dzięki naszym staraniom, od 13 grudnia 2011 roku decyzją Rady Miasta stołecznego Warszawy fragment ulicy, przy którym położony jest najstarszy budynek Instytutu Wzornictwa Przemysłowego nosi imię prof. Wandy Telakowskiej.

10.png

 

Zobacz również:

Biogram Wandy Telakowskiej w Słowniku Polskich Projektantów >>

Publikacje Wandy Telakowskiej w Bibliotece Cyfrowej >>

Wspomnienia byłych pracowników IWP >>
 

MASZ PYTANIE?

Informacji udzieli Ci:

Sekretariat
iwp@iwp.com.pl
tel. (22) 860 00 66,
fax. (22) 831 64 78