Strona główna » Centrum wiedzy » Design w Polsce » Historia polskiego wzornictwa

HISTORIA POLSKIEGO WZORNICTWA

Historia Polskiego Wzornictwa opisuje dzieje polskiego design od przełomu wieków XIX i XX po czasy współczesne. To nie tylko rys faktograficzny, ale także przegląd tendencji i zjawisk wyróżniających polskie wzornictwo na tle europejskiego i światowego designu.
W rozszerzonej wersji tekst dostępny jest na portalu Zaprojektuj Swój Zysk - www.zsz.com.pl

Autor: dr Krystyna Łuczak-Surówka

POLSKA (POD ZABORAMI) NA PRZEŁOMIE XIX I XX WIEKU. POSZUKIWANIA STYLU NARODOWEGO
PIERWSZA DEKADA XX WIEKU. KONCEPCJA ZRÓWNANIA SZTUK
DRUGA DEKADA WIEKU XX. PRZERWANA DROGA OD TEORII KU PRAKTYCE
LATA 20. XX WIEKU. SZTUKA DEKORACYJNA I AWANGARDA
LATA 30. XX WIEKU. ROSNĄCA ROLA AWANGARDY
LATA 40. POWOJENNA ODBUDOWA
LATA 50. DEKADA KONTRASTÓW
LATA 60. MAŁA STABILIZACJA
LATA 70. ŻYCIE NA KREDYT
LATA 80. STRACONA DEKADA
LATA 90. PROBLEMY TRANSFORMACJI
LATA 2000-2010. NOWE OTWARCIE

 

POLSKA (POD ZABORAMI) NA PRZEŁOMIE XIX I XX WIEKU. POSZUKIWANIA STYLU NARODOWEGO

Polska podzielona między trzech zaborców. Orężem w walce o podtrzymywanie narodowej tożsamości były literatura i sztuka stosowana. Największa swoboda wypowiedzi panowała w Galicji.

Pierwszą próbą stworzenia stylu narodowego angażującą szeroko pojętą sztukę użytkową był styl zakopiański. Inspirowany ludową architekturą i rzemiosłem artystycznym Podhala, zainicjowany został przez Stanisława Witkiewicza.

PIERWSZA DEKADA XX WIEKU. KONCEPCJA ZRÓWNANIA SZTUK

00_szczepankowski.JPG 00_Wyspia__ski_fotel.JPG 00_gardecki.jpg

Młoda Polska. Wpływy sztuki zachodnioeuropejskiej (Arts & Crafts Movement, Art Nouveau, Sezession) spotykały się z poszukiwaniami inspiracji w rodzimej sztuce ludowej.

Rozkwit sztuki użytkowej: grafiki, architektury wnętrz, meblarstwa, tkactwa, metaloplastyki.

Szczególną aktywność wykazało środowisko krakowskie. Jego najwybitniejszym reprezentantem był Stanisław Wyspiański. Powstałe w 1901 roku Towarzystwo Polska Sztuka Stosowana (TPSS) stawiało sobie za cel rozwój twórczości rodzimej, opartej na tradycji i sztuce ludowej; organizowało wystawy, konkursy, wydawało czasopismo „Polska Sztuka Stosowana”.


DRUGA DEKADA WIEKU XX. PRZERWANA DROGA OD TEORII KU PRAKTYCE

10_brzozowski.jpg 10_czjkowski.jpg 10_czajkowski_krzeslo.jpg

W roku 1911 powstał Związek ARMR (Architektura Rzeźba Malarstwo Rzemiosło).Głosił program zrównania różnych sztuk. Istniał tylko rok.

Jego idee kontynuowały, założone w 1913 roku, Warsztaty Krakowskie (WK). Prowadziły działalność projektową, wytwórczą oraz edukacyjną. Istniały tam pracownie: mebla, tkactwa, wyrobów z metalu, batiku i farbiarstwa, hafciarstwa, dekoracji ściennej, ceramiki, introligatorstwa, grafiki, zabawkarstwa, galanterii skórzanej, rzeźby w kamieniu i drewnie. Kierowali nimi wybitni twórcy, tacy jak Karol Homolacs, Wojciech Jastrzębowski, Zofia Stryjeńska.

Krakowska Wystawa Architektury i Wnętrz w Otoczeniu Ogrodowem w 1912 roku prezentowała projekty (domy wraz z umeblowaniem i wyposażeniem), które miały być w przyszłości wzorami do produkcji masowej. Wybuch I wojny światowej przerwał te zamierzenia.

Po wojnie i odzyskaniu przez Polskę niepodległości odrodzone Warsztaty Krakowskie stały się klamrą spinającą okres przed- i powojenny. Sztuka użytkowa nadal inspirowała się twórczością ludową i dążyła do stworzenia stylu narodowego.


LATA 20. XX WIEKU. SZTUKA DEKORACYJNA I AWANGARDA

20_kotarbi__ski.JPG 20_jastrz__bowski_krzeslo.JPG 20_tynski.jpg

Kontynuacja przedwojennych tradycji oraz wpływy międzynarodowej awangardy.

Sukces Polski na Międzynarodowej Wystawie Sztuki Dekoracyjnej w Paryżu w roku 19253. Nasza ekspozycja ucieleśniała ideę integracji sztuk. Zaprezentowała styl łączący inspiracje sztuką ludową z językiem geometrii, formizmem, nazwany później polską odmianą Art Deco.

W roku 1925 zakończyły działalność Warsztaty Krakowskie. Ich kontynuatorem stała się powołana w roku 1926 Spółdzielnia Artystów ŁAD. Jej wyroby charakteryzował szacunek do materiału i dążenie do umiejętnego wykorzystania jego walorów estetycznych i funkcjonalnych, co naraziło ją na zarzuty elitarności i tradycjonalizmu. Krytykowało ją za to również środowisko polskiej awangardy.

Powstały dwa ugrupowania awangardowe: BLOK (1924-1926) i PRAESENS (założony w 1926 roku). BLOK propagował abstrakcję, konstruktywizm, zaszczepiał w Polsce ideały modernizmu. PRAESENS kontynuował teoretyczne poglądy BLOKU, ale jednocześnie nadał im bardziej praktyczny wymiar. Twórcy, tacy jak Władysław Strzemiński, Barbara i Stanisław Brukalscy, Bogdan Lachert, Józef Szanajca postulowali wprowadzenie do masowej produkcji nowoczesnych przedmiotów codziennego użytku.


LATA 30. XX WIEKU. ROSNĄCA ROLA AWANGARDY

30_sokol_600.jpg 30_kurz__tkowski.JPG 30_wendorf.jpg

Ogólnoświatowy kryzys gospodarczy postawił przed wzornictwem nowe wyzwania. Awangardowi projektanci zafascynowani przemysłem i nowymi technologiami przenieśli punkt ciężkości z problemów dekoracyjno-artystycznych na konstrukcyjno-funkcjonalne.

W Polsce

Pierwszą połowę lat 30. zdominowała problematyka nowoczesnego budownictwa i umeblowania małych wnętrz. Popularność zyskały meble z giętych rurek stalowych, podnoszone łóżka i inne niewielkie w skali, wielofunkcyjne rozwiązania.

W drugiej połowie dekady nurt tradycyjny koegzystował z nowoczesnym. Twórcy ŁADU i PRAESENSU wspólnie zaprojektowali wnętrza i wyposażenie polskich transatlantyków M/S PIŁSUDSKI (1934) i M/S BATORY (1936).

Produkcja przemysłowa w większości powielała wzory obce. Zawód projektanta przemysłowego nie istniał. Autorami nowych wzorów byli z jednej strony artyści i architekci, z drugiej inżynierowie, technolodzy lub właściciele zakładów produkcyjnych. Przykładami: są pistolet VIS, motocykl SOKÓŁ, samolot myśliwski PZL P.11 czy parowóz pospieszny PM 36-1.

ZAMECZEK W WIŚLE, wzniesiony w latach 1929-1931 dla prezydenta Ignacego Mościckiego, był pierwszym w kraju i unikatowym w skali europejskiej przykładem nowoczesnych wnętrz dla głowy państwa. Jego wyposażenie: meble z giętych rurek stalowych, lampy, tkaniny były wzornictwem o wybitnych walorach estetycznych i wysokiej jakości wykonania.

W roku 1930/31 Władysław Strzemiński zrealizował w Żeńskiej Szkole Przemysłowej w Koluszkach własny program dydaktyczny, oparty o doświadczenia radzieckich uczelni artystycznych oraz Bauhausu. Akcentował dążenia do nowoczesnej formy i funkcjonalności wyrobów. Stosowane przez Strzemińskiego pojęcie utylitaryzm4 było najbliższe temu, co dzisiaj rozumiemy poprzez wzornictwo.

Wyraźnie zaznaczył się wpływ modernizmu.

Pierwsze firmy budują swój wizerunek w oparciu o wzornictwo. Były to: Fabryka Porcelany w Ćmielowie, huty szkła Niemen i Hortensja, Norblin i Fraget (wyroby metalowe).


LATA 40. POWOJENNA ODBUDOWA

40_wincze_zydel.jpg 40_rotkiewicz_mini.jpg 40_strzeminski_wladyslaw.jpg

Powojenna Polska znalazła się w orbicie wpływów ZSRR. Obowiązywał model gospodarki centralnie sterowanej, tworzono wieloletnie narodowe plany gospodarcze, przemysł został znacjonalizowany, a prywatna wytwórczość i handel były stopniowo eliminowane. Polityka państwa zmierzała w kierunku całkowitej dominacji nowego, socjalistycznego systemu.

Problematykę wzornictwa podnosili nieliczni. Najwybitniejsi wśród nich to Wanda Telakowska i Jerzy Sołtan (więcej: www.słownikprojektantow.pl).

Telakowska podjęła pierwsze próby włączenia wzornictwa w nowy system. Najpierw w podległym Ministerstwu Kultury i Sztuki Wydziale Wytwórczości (1946), następnie w Biurze Nadzoru Estetyki Produkcji (BNEP) (1947). Zamawiane w nich wzory oparte były na tradycji wyrobów rzemieślniczych i nie miały wpływu na seryjną produkcję dóbr codziennego użytku. Niemniej to właśnie w ich kontekście i w kręgu działalności Wandy Telakowskiej powstało i zostało w roku 1947 po raz pierwszy w Polsce zastosowane pojęcie wzornictwo przemysłowe5.

Odradzające się po wojnie wyższe szkolnictwo artystyczne bazowało jeszcze na przedwojennych tradycjach.

Zreaktywowana Spółdzielnia ŁAD korzystała z majątku swych członków, w tym pracowni-warsztatu działającej w czasie wojny Spółki Autorskiej Władysław Wincze – Olgierd Szlekys. Projektanci ci niemal zaraz po wojnie rozpoczęli pracę dla przemysłu meblarskiego. W roku 1950 ŁAD został podporządkowany Centrali Przemysłu Ludowego i Artystycznego (CPLiA).

Rok 1949 przyniósł zwrot w polityce, zwiastując nowe podejście władz do gospodarki i kultury, w tym sztuki i wzornictwa, realizowane w następnej dekadzie.


LATA 50. DEKADA KONTRASTÓW

50_Skuter_Osa.jpg 50_gutkowska_wyszogrodzka.jpg 50_kruszewska_muszelka.jpg

W pierwszej połowie dekady obowiązywała doktryna sztuki realistycznej w formie i socjalistycznej w treści. Wzornictwo było na marginesie zainteresowania władz, ale - jak wszystkie inne dziedziny życia Polaków – zostało poddane centralnemu nadzorowi.

W 1950 roku w miejsce BNEP powstał istniejący do dzisiaj INSTYTUTU WZORNICTWA PRZEMYSŁOWEGO (IWP). Jego twórczyni Wanda Telakowska, nazwana później „krajowa Joanna d’Arc wzornictwa”6, wzmacniała pozycję nowej dyscypliny, propagując ideę „piękna na co dzień dla wszystkich”. Zadaniem Instytutu było wypracowanie modelu współpracy projektantów ze znacjonalizowanym przemysłem i nadzorowanie spraw wzornictwa w skali kraju, natomiast zagadnienia wytwórczości rzemieślniczej powierzono CPLiA. W swoich warsztatach IWP opracowywał nowe wzory do produkcji (niestety w niewielkim stopniu wdrażane) oraz prowadził działalność popularyzatorską poprzez wystawy i publikacje.

W roku 1952 w warszawskiej Zachęcie odbyła się I Ogólnopolska Wystawa Architektury Wnętrz i Sztuki Dekoracyjnej (I OWAW). Dowodziła poparcia władz dla sztuki dekoracyjnej i jednocześnie braku perspektywicznego myślenia o pracy plastyków w przemyśle. Prezentowała głównie rzemiosło artystyczne.

Coraz prężniej działające środowisko projektantów, w tym twórców skupionych w IWP, nadal miało niewielkie możliwości oddziaływania na stan rodzimej produkcji. Pierwsze komórki wzorcujące7 w polskich zakładach przemysłowych wprowadzono w roku 1954.

Po śmierci Stalina w roku 1953 do Polski coraz częściej docierały informacje na temat zachodniego stylu życia i wzornictwa. Widoczne zmiany przyniósł jednak dopiero rok 1956. Wraz z przejęciem władzy przez Władysława Gomułkę rozpoczął kilkuletni okres „odwilży”. Do udziału w rynku dopuszczono prywatną inicjatywę, a część przemysłu ciężkiego przestawiono na potrzeby konsumpcyjne Polaków, co miało swoje konsekwencje dla wzornictwa. Odrzucenie doktryny socrealizmu i otwarcie na wpływy Zachodu oznaczały zmiany natury stylistycznej, konstrukcyjnej oraz eksperymenty z nowymi materiałami, pomimo nieustannych problemów z dostępem do nowoczesnych tworzyw i technologii.

W drugiej połowie lat 50. Słowem kluczem stała się nowoczesność. Po latach izolacji Polacy, szczególnie młodzi, chcieli być modni w życiu codziennym, w sposobie zachowania i spędzania wolnego czasu. Uchylenie żelaznej kurtyny spowodowało eksplozję działań twórczych odwołujących się do sztuki abstrakcyjnej i wzornictwa organicznego.

Elementami charakterystycznymi dla stylistyki lat 50. były: język abstrakcji, organiczne formy, asymetria, diagonalne linie, kompozycje oparte na literach „A” i „X”, żywa kolorystyka.

W projektowaniu tkanin popularne stały się tzw. pikasy.
W przeżywającej okres rozkwitu ceramice (projekty figurek i naczyń użytkowych opracowane w IWP) królowała organiczna forma.
W meblarstwie stosowano sklejkę (m.in. Jan Kurzątkowski, Teresa Kruszewska, Maria Chomentowska), a następnie tworzywa sztuczne: igielit, winidur i w końcu żywice epoksydowe. Przykładem był organiczny fotel z żywicy Romana Modzelewskiego.

W projektowania maszyn i urządzeń wzornictwo nadal postrzegano głównie przez pryzmat estetyki. Autorami projektów najsławniejszych produktów tamtych czasów: diaskopu BAJKA, skutera OSA i samochód SYRENA SPORT byli konstruktorzy i inżynierowie, a nie artyści.

Od czerwca 1956 roku wydawano pismo Projekt, w którym problematyka nowoczesnego wzornictwa była stale obecna.

LATA 60. MAŁA STABILIZACJA8

60_sarmecki.jpg 60_bambino.jpg 60_chomentowska.JPG

W gospodarce – nadal sterowanej centralnie – podniósł się poziom inwestycji na produkcję dóbr konsumpcyjnych. Wzrosła też rola wzornictwa. Postawiono przed nim zadanie zwiększenia eksportu i zdobycia zachodnich walut. Pozostały jednak problemy z jakością wykonania i z dostępem do nowoczesnych materiałów i technologii.

Na rynku pojawiło się wiele nowych, zaprojektowanych przez polskich twórców przedmiotów, jak meble, artykuły gospodarstwa domowego, urządzenia i maszyny. Nowoczesne polskie wzornictwo lat 60. reprezentują m.in.: radio RAMONA, gramofon BAMBINO, radioodbiornik EWA, ceramika i szkło użytkowe projektowane w IWP. Ikoną dekady stały się meble segmentowe, w tym najbardziej znany SYSTEM MK autorstwa Bogusławy i Czesława Kowalskich. Ich popularną nazwę „meble Kowalskich” utożsamiano nie z nazwiskiem projektantów, a ze statystycznym Kowalskim.

W projektowaniu dla przemysłu wzornictwo zwrócone było bardziej w stronę techniki niż sztuki. Do abstrakcyjno-organicznej stylistyki z poprzedniej dekady dołączyła podyktowana wymogami wielkoseryjnej produkcji prostota formalno-konstrukcyjna.

Od roku 1959 działała Rada Wzornictwa i Estetyki Produkcji Przemysłowej (RWiEPP), będąca ciałem doradczym rządu. W wyniku jej prac już na początku lat 60. zorganizowano I i II Wystawę-Targi Wzornictwa oraz inne ekspozycje, ukazało się wiele publikacji, polskie wzornictwo włączyło się międzynarodową wymianę informacji. Ustanowiono nagrody dla polskich projektantów za osiągnięcia w dziedzinie wzornictwa, a obok komórek wzorcujących w polskich instytucjach i przedsiębiorstwach funkcjonowały biura konstrukcyjne oraz ośrodki badawczo-rozwojowe, gdzie opracowywano koncepcje asortymentu.

IWP stał się jednostką badawczą. Trzy główne tematy jego zainteresowań to: wnętrza mieszkalne, odzież robocza i ergonomia.

W roku akademickim 1963/64 w krakowskiej ASP powstaje pierwszy w Polsce Wydział Form Przemysłowych, a na warszawskiej ASP - Katedra Form Przemysłowych9. W tym samym roku w stolicy zostaje formalnie zarejstrowane Stowarzyszenie Projektantów Form Przemysłowych (SPFP) – niezależna organizacja istniejąca do dzisiaj, skupiająca projektantów, teoretyków i propagatorów wzornictwa, która wkrótce (1964) stała się członkiem International Council of Societies of Industrial Designers, organizacji zrzeszającej projektantów wzornictwa z całego świata.

W wydanej w roku 1966 książce „Problemy wzornictwa przemysłowego”, autorstwa Wandy Telakowskiej i Tadeusza Reindla, wzornictwo zdefiniowane zostało jako „całokształt działalności prowadzonej dla określenia tych cech wyrobów przemysłowych, które odpowiadają rozwojowi kulturalnemu społeczeństwa i warunkom użytkowania tych wyrobów, uwzględniając przy tym możliwości ekonomiczne i postęp techniczny” 10.


LATA 70. ŻYCIE NA KREDYT

70_baczek_wars.jpg 70_pietrzak.JPG 70_hoff.jpg

Kryzys ekonomiczny doprowadził do robotniczych protestów i w konsekwencji, w grudniu 1970 roku, do zmiany władzy. I sekretarzem PZPR został Edward Gierek. Rozpoczął się okres zwiększenia inwestycji i konsumpcji w oparciu o obcy kapitał. Zagraniczne pożyczki miały ożywić polską gospodarkę i uczynić jej produkty konkurencyjnymi na rynku międzynarodowym. Inwestowano w przemysł elektroniczny, elektryczny, lekki i motoryzacyjny, m.in. kupowano na Zachodzie licencje na wyroby i technologie (np. fiata 126p), by zapewnić produkcję nowoczesnych dóbr konsumpcyjnych. Miało to dwojaki wpływ na wzornictwo: z jednej strony pozyskiwaliśmy wiedzę, z drugiej - czynnikiem hamującym były niewystarczające nakłady na polskie projektowanie przemysłowe.

Scentralizowany przemysł był zarządzany przez zjednoczenia. W ich branżowych ośrodkach prowadzono prace badawczo-rozwojowe w zakresie wzornictwa. Prężną działalność prowadziły zjednoczenia: OMEL (przemysł medyczny i optyczny), PONAR (maszyny i urządzenia przemysłowe), PREDOM (sprzęt gospodarstwa domowego i sportowo-turystyczny), UNITRA (elektronika), ZREMB (maszyny i urządzenia budowlane). Wiele interesujących projektów nie wychodziło jednak poza szkice czy prototypy, przyczyniając się do marnotrawienia potencjału projektowego. Polska gospodarka nieoparta na mechanizmach rynkowych nie była też w stanie konkurować w produkcji dóbr o wysokiej jakości i innowacyjności. Pomimo to lata 70. przyniosły pozytywne skutki dla wzornictwa. Powstały produkty porównywalne z zachodnimi pod względem wzorniczym, głównie maszyny i urządzenia, jak np. powiększalniki Krokus czy wyroby elektroniczne zjednoczenia UNITRA. Stylistyka wielu polskich wyrobów wpisywała się w światowe tendencje, w tym „techniczny” charakter, oparty o założenia opracowane w Hochschule für Gestaltung w Ulm. Powiewem Zachodu była również moda Barbary Hoff. Stworzona przez nią marka „Hoffland” oferowała masowo produkowaną odzież.

W połowie dziesięciolecia reaktywowano Radę Wzornictwa Przemysłowego. Dzięki jej działalności oraz przy wsparciu ZPAP i SPFP, na mocy Rozporządzenia RM wprowadzono zasady wynagradzania za usługi plastyczne, w tym wzornicze11.

W roku 1977 z inicjatywy Andrzeja Jana Wróblewskiego na warszawskiej ASP powstał Wydział Wzornictwa Przemysłowego. Rok później ASP w Gdańsku powołała Wydział Architektury Wnętrz i Wzornictwa Przemysłowego (od 1981 Wydział Architektury i Wzornictwa). W programach polskich wyższych szkół artystycznych obok zajęć o profilu artystycznym i rzemieślniczym obecny był „naukowy operacjonalizm”, wpływający na edukację i rozwój teorii projektowania.

W roku 1979 w Muzeum Narodowym w Warszawie postał Ośrodek Wzornictwa Nowoczesnego. Jego kolekcję (uzupełnianą do dzisiaj) rozpoczęły projekty i modele IWP oraz Spółdzielni Artystów ŁAD.

Życie na kredyt i propaganda sukcesu nie wytrzymały jednak konfrontacji z rzeczywistością. Od połowy dekady postępował kryzys ekonomiczny i społeczny.


LATA 80. STRACONA DEKADA

80_bany-kozlowska.jpg 80_rutkiewicz.JPG 80_meisner.jpg

Okres destrukcji starego systemu politycznego. Solidarnościowy zryw społeczny (rozpoczęty w sierpniu 1980 roku) zakończył się wprowadzonym 13 grudnia 1981 roku stanem wojennym. Wprowadzano ograniczenia swobód obywatelskich, życie kulturalne zeszło do podziemia; zahamowany został rozwój gospodarki, działające w przemyśle zjednoczenia i podległe im biura projektowe upadały, obowiązywało embargo na surowce, pogłębiała się luka technologiczna, a brak towarów konsumpcyjnych na rynku osiągnął taki poziom, że wzornictwo nie było znaczącym tematem.

Wyższe uczelnie z wydziałami wzornictwa kształciły projektantów, dla których nie było miejsca na krajowym rynku pracy. Absolwenci lat 70. i 80. starając się wypełnić lukę po państwowych instytucjach i spółdzielniach, sami rozpoczęli działalność projektową i niejednokrotnie wytwórczą, zakładając prywatne firmy, najczęściej niewielkie, rodzinne (MASS Studio, IDEA, MIMO, FORMA, KARTA, design studio KONCEPT, CREAP). Część projektantów znalazła miejsce w szkolnictwie, jednak wielu po prostu zmieniło zawód lub wyemigrowało.

IWP nadal realizował cele badawcze: programy związane z ergonomią pracy i rehabilitacją, opracował wzorniki barw dla przemysłu czy standardy wyposażenia mieszkań, wskazując na projektowanie jako służbę społeczną.

Wraz z końcem PRL-u, przypieczętowanym obradami Okrągłego Stołu, w 1989 roku przestała istnieć Rada Wzornictwa Przemysłowego.


LATA 90. PROBLEMY TRANSFORMACJI

90_liskiewicz.jpg 90_cynke_NOVA.jpg 90_smyk_pw-5.jpg

W roku 1989 Polska wkroczyła w okres transformacji systemu państwowego. Rozpoczęła się budowa opartego o demokrację parlamentarną systemu politycznego i prawnego, w 1997 roku uchwalono nową konstytucję.

Modernizacja przemysłu przebiegała powoli. Uczestnictwo w modelu konkurencyjnej gospodarki rynkowej było nowością zarówno dla producentów, jak i projektantów. Wdrażanie krajowych wzorów okazało się trudne, ponieważ rynek zaczęły zapełniać towary z zagranicy, o wyższej jakości, estetyce i często również korzystniejszej cenie.

Dla wzornictwa nowa sytuacja oznaczała nieuniknioną konfrontację ze światowymi wyrobami i zdobyczami techniki oraz potrzebę wprowadzenia nowych umiejętności, jak sprawne zarządzanie, konkurencyjność, elastyczne dostosowywanie się do zmian oraz nowy model pracy (niezależne studio) i zastosowanie komputerów w procesie projektowym. Tym warunkom starali się sprostać działający na rynku indywidualni projektanci oraz powstające, niewielkie (przeważnie kilkuosobowe) firmy projektowe, jak Ergo Design, NC Art, NPD, Triada Design, Towarzystwo Projektowe.

Uczelnie. związane z wzornictwem wprowadziły zmiany programowe. Pojawiły się kolejne wydziały dedykowane wzornictwu: Wydział Architektury i Wzornictwa w Poznaniu oraz Wydział Architektury Wnętrz i Wzornictwa we Wrocławiu.

Pierwszymi inicjatywami promującymi nowoczesne wzornictwo były rozpoczęte w 1993 roku: coroczny konkurs Dobry Wzór organizowany przez IWP, wybierający najlepsze produkty na polskim rynku, oraz działalność Fundacji Rzecz Piękna. Wkrótce Fundacja zaczęła organizować Biennale Sztuki Projektowania – konkursy i wystawy podejmujące kolejno tematy: „Krzesło” (1994), „Lampa” (1996), „Zegar” (1998).

Rosnący potencjał wzornictwa nadal jednak nie przekładał się na liczbę projektów wdrażanych do produkcji. Kluczowym powodem był brak polityki państwa w tej dziedzinie, pomimo że w ocenie międzynarodowych ekspertów miała ona ogromne perspektywy rozwoju, o czym świadczy m.in. włączenie jej do programów stypendialnych Fulbrighta, British Council.

LATA 2000-2010. NOWE OTWARCIE

XXI_xeon2-BALMA2004S.jpg XXI_okinczyc_60BAG.jpg XXI_zieta_Plopp.jpg

Na początku drugiego tysiąclecia w świadomości władz, a także społeczeństwa i mediów wzornictwa nie postrzegano jeszcze jako elementu wzrostu konkurencyjności i innowacyjności, raczej kojarzono je ze sztuką. M.in. wzmożona aktywność środowiska projektantów obudziła jednak zainteresowanie społeczne. I polski przemysł, i decydenci dostrzegli obowiązującą od dawna na świecie zasadę, że wzornictwo, często z jednej strony jest nośnikiem tradycyjnych wartości czy elementem budowania narodowej tożsamości, z drugiej ukierunkowane jest na przyszłość, a z punktu widzenia ekonomii państwa po prostu się opłaca. Polska, od 2004 roku będąca członkiem Unii Europejskiej, nie mogła tego nie zauważyć.

Opracowany przez Ministerstwo Gospodarki program Innowacyjna Gospodarka na lata 2007-2013 wprowadził zapisy korzystne dla rozwoju wzornictwa, postrzegając je jako ważny czynnik rozwoju innowacyjności.

W 2000 roku wystawa „Rzeczypospolite – polskie wyroby 1899-1999” rozpoczęła serię ekspozycji promujących polskie wzornictwo również za granicą.

W 2001 roku krakowska Fundacja Rzecz Piękna wydała pierwszy numer kwartalnika 2+3D, profesjonalnego polskiego czasopisma nt. wzornictwa (wychodzi do dziś).

Od 2005 roku działa Śląski Zamek Sztuki i Przedsiębiorczości w Cieszynie. Od roku 2006 organizuje on konkursy i wystawy Śląska Rzecz. Wydaje również biuletyn o wzornictwie „I”.

Od roku 2006 zasadniczym zmianom uległ Instytut Wzornictwa Przemysłowego, a w 2009 stał się ostatecznie strategicznym doradcą przedsiębiorstw i instytucji w dziedzinie wzornictwa. Prowadzi m.in.: program kluczowy „Zaprojektuj Swój Zysk – Poprawa konkurencyjności przedsiębiorstw poprzez wzornictwo” dofinansowany ze środków publicznych w ramach Programu Operacyjnego Innowacyjna Gospodarka; studia podyplomowe Design Management; projekty badawcze w zakresie wzornictwa i ergonomii; pierwszy w Polsce „Słownik Projektantów Polskich” on Line. Organizuje polskie i zagraniczne wystawy oraz konkursy wzornicze; kontynuuje też programy Dobry Wzór i Young Design (wcześniej Design Młodych).

Od 2008 roku IWP organizuje też Gdynia Design Days - międzynarodowe dni designu krajów nadbałtyckich. Jest to drugie, po otwartym roku 2007 Łódź Design Festiwal, coroczne wydarzenie o charakterze festiwalowym. W 2009 roku dołączyła również poznańska Arena Design.

Na Expo 2010 w Szanghaju IWP, na zaproszenie Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości, w ramach wydarzeń promujących polską gospodarkę, zaprezentował swoją wystawę „Wartość dodana. Wzornictwo z Polski” i przeprowadził cykl seminariów nt. zarządzania wzornictwem w Polsce.

Dziś wzornictwo przemysłowe obecne jest na wszystkich polskich ASP, w niektórych politechnikach i uczelniach prywatnych.

Znaczące nazwiska i firmy projektowe to m.in.: Tomasz Augustyniak, Piotr Kuchciński, Tomek Rygalik (meble), Marek Cecuła i jego Modus Design (porcelana), Tomasz Rudkiewicz i Nc.Art, Andrzej Śmiałęk i Ergo Design, Marek Adamczewski i Marad Design, Studio projektowe 1:1, Puff-Buff: Anna Siedlecka i Radosław Achramowicz (lampy), Poor Design (Bartosz Mucha), Moho Design (nowoczesne dywany-ludowe wycinanki, nagroda Red Dot 2008), Aze Design, Studio Bakalie.

Przypisy:

  1. C.K. Norwid, Promethidion, [w:] tenże, Pisma wszystkie. T. 3. Poematy, Warszawa 1971, s. 470.
  2. Muzeum Techniczno-Przemysłowe założone z inicjatywy dr Adriana Baranieckiego w Krakowie w roku 1868, od 1913 we własnej siedzibie (ul. Smoleńsk 9; gdzie od roku 1963, a więc od momentu powstania, mieści się tu Wydział Form Przemysłowych krakowskiej ASP, pierwszy w Polsce wydział dedykowany wzornictwu). Muzeum gromadziło eksponaty, prowadziło działalność wydawniczą.
  3. Wystawa zakończyła się jak dotąd największym sukcesem Polski na wystawie światowej: 35 Grand Prix, 31 dyplomów honorowych oraz medale 70 złotych, 56 srebrnych i 13 brązowych. Wg A. M. Drexlerowa, A. K. Olszewski, Polska i Polacy na powszechnych wystawach światowych 1851-2000, Warszawa 2005. s. 206.
  4. Władysław Strzemiński wprowadził pojęcie utylitaryzmu w artykule „Przedmiot i przestrzeń”. Por. W. Strzemiński, Pisma, oprac. Z. Baranowicz, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1975, s. 71-72.
  5. Trudno jest określić kto użył terminu „wzornictwo przemysłowe” jako pierwszy, jednak z pewnością wiąże się ono z osobą Wandy Telakowskiej. Ogólnie za twórcę tego terminu uznaje się więc właśnie ją, chociaż nie jest to precyzyjnie udokumentowane. Sformułowanie nowego terminu miało zapewne związek z wydarzeniami 1947 roku: Wystawą Przemysłu Artystycznego w warszawskim Muzeum Narodowym i powstaniem Biura Nadzoru Estetyki Produkcji.
  6. Stanisław Ehrlich nazwał Telakowską „krajową Joanną d’Arc wzornictwa” oraz „matką wzornictwa” w tekście o równie znaczącym tytule – S. Ehrlich, Don Kichot w spódnicy, w: Sztuka dla życia. Wspomnienia o Wandzie Telakowskiej, zebrali K. Czerniawska, T. Reindl, Instytut Wzornictwa Przemysłowego, Warszawa 1988, s. 32.
  7. Zorganizowano je z inicjatywy Departamentu Wzornictwa Ministerstwa Przemysłu Lekkiego. Por. A. Wojciechowski, O współpracy plastyków z przemysłem, „Przegląd Artystyczny” 1954, nr 1, s. 18-21 oraz M. Pluciński, Wpływ fabrycznych zakładów wzorcujących na rozwój wzornictwa meblarskiego, „Przemysł Drzewny” 1955, nr 1, s. 13.
  8. Określenie to ,zaczerpnięte z poematu Tadeusza Różewicza „Świadkowie albo nasza mała stabilizacja”, weszło do mowy potocznej jako określenie rządów Władysława Gomułki (1956-1970). Najpowszechniej jednak zwykło się określać tym terminem lata sześćdziesiąte.
  9. Zastosowanie terminu „formy przemysłowe” w miejsce „wzornictwa Przemysłowego” ma związek z wpływem na środowisko krakowskie i warszawskie informacji o działalności Hochschule für Gestaltung w Ulm oraz proponowanej tam metodzie naukowego operacjonalizmu. Termin ten jest kalką z języka niemieckiego – „industrielle formgestaltung”.
  10. W. Telakowska, T. Reindl, Problemy wzornictwa przemysłowego, Warszawa 1966, s. 9.
  11. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 11 listopada 1977 roku wprowadzało nie tylko „cennik”, regulowało również zasady i etapy projektowania.
  12. Instytut Form Przemysłowych łódzkiej ASP, kierowany przez jego inicjatora i twórcę Jerzego Derkowskiego, przekształcony został w Wydział w roku 1991.