Strona główna » Projekty » Wystawy » Wa: Harmonia. Japoński design dziś » Więcej informacji » Ślady tradycji we współczesnym japońskim designie

ŚLADY TRADYCJI WE WSPÓŁCZESNYM JAPOŃSKIM DESIGNIE

Ślady tradycji we współczesnym japońskim designie
Hiroshi Kashiwagi

Amerykanizacja i globalizacja

Światowa kultura masowa XX wieku, której zawdzięczamy m.in. kino hollywoodzkie, muzykę rockową i rozwój w dziedzinie designu produktów konsumenckich, ukształtowała się głównie pod wpływem Stanów Zjednoczonych. W Japonii był on wyjątkowo silny.
Po pierwsze, po zakończeniu II wojny światowej, w latach 1946-48, Stany Zjednoczone wspierały japońskie technologie i wzornictwo (a to było bardzo mocno związane z przemysłem) oraz udzielały Japonii pomocy gospodarczej. Ogromny wpływ na rozprzestrzenianie się amerykańskiej kultury miała też propagandowa działalność okupujących Japonię wojsk USA.
Po drugie, działały ogólne prawa ekonomii kapitalizmu. Japonia, dążąc do odzyskania równowagi po II wojnie światowej, przyswajała amerykańską kulturę oraz styl życia ze względu na gospodarczą dominację Stanów Zjednoczonych na arenie międzynarodowej. Trwało to aż do 1975 roku, kiedy to dobiegła końca, mająca poważne konsekwencje dla amerykańskiej kultury i gospodarki, wojna w Wietnamie. Ale nawet teraz, u progu XXI wieku, wpływy kultury amerykańskiej na japońską są nadal widoczne. Produkty takie jak dżinsy, T-shirty czy buty firmy NIKE można znaleźć wszędzie.
Z kolei ostatnia dekada to okres postępującej gospodarczej i przemysłowej globalizacji. To ona sprawiła, że design produktów ujednolicił się tak bardzo, że trudno je od siebie odróżnić. Aparaty cyfrowe japońskiej firmy Panasonic i niemieckiej firmy LEICA wyglądają niemal identycznie, podobnie amerykańskie i japońskie telewizory. Przykłady można mnożyć.
Tak więc od czasu zakończenia II wojny światowej japoński design stale znajdował się pod wpływem czynników zewnętrznych. Najpierw kształtowała go kultura Stanów Zjednoczonych, następnie globalizacja. Dlatego w dużej mierze utracił swoją tożsamość.

Kultura społeczności regionalnych i design

Na skutek czynników zewnętrznych japoński design utracił swoją tożsamość w dużej mierze, ale jednak nie całkowicie. Linia Toyoty Lexus postrzegana jest przecież jako typowo japońska, natomiast Peugeot na pierwszy rzut oka wydaje się być francuski. Bez wątpienia w designie odzwierciedla się kultura regionalna. Można dostrzec to nawet w linii samolotów bojowych, mimo że nie forma jest w nich najważniejsza. Amerykańskie myśliwce produkowane przez koncern Lockheed Martin, brytyjskie myśliwce typu Hawk czy francuskie samoloty Mirage – wszystkie różnią się wyglądem. Te przykłady świadczą, że nawet wtedy, gdy najbardziej liczy się funkcja produktów, ich design nie jest jednolity. Różni się w zależności od tego, z jakich środowisk kulturowych pochodzą projektanci. Francuski antropolog Andre Leroi-Gourhan komentuje tę kwestię w następujący sposób:

„Aby zrozumieć, czym różnią się samochody angielskie, francuskie czy sowieckie, należy porównać ich detale techniczne. Między zasadniczymi elementami nie ma różnicy. Jednak dla wyjaśnienia faktu, dlaczego na pierwszy rzut oka jesteśmy w stanie stwierdzić, że określony samochód »jest na pewno angielski«, potrzebna jest bardziej wnikliwa analiza. Jazz z Nowego Orleanu to przykład dziedzictwa kulturowego, cechującego się wyjątkowym stylem. Nie znaczy to jednak, że wykonanie danego utworu jazzowego w Ameryce brzmi tak samo, jak jego wykonanie w Szwecji i że nie da się dostrzec między nimi różnicy”1.

Stylistyka produktów jest silnie związana z kulturą społeczności regionalnych, zależy od warunków ich życia. Stąd wynikają różnice. Nie będę dokonywać tutaj całościowej charakterystyki japońskiego designu, ale wierzę, że jego korzenie odnaleźć można w twórczości rzeszy anonimowych artystów.

Sztuka anonimowych artystów a współczesny design

W Japonii powszechnie znana jest tradycja kopiowania naczyń drewnianych, ceramicznych i żelaznych, nosząca nazwę utsushi. Istotną cechą utsushi jest częste powielanie tej samej formy danego przedmiotu. Mimo, że pozbawiona jest ona pierwiastka artystycznego indywidualizmu, w następstwie wielokrotnego kopiowania staje się doskonalsza. W czasach współczesnych, piękno płynące z tradycji utsushi starał się ukazać japoński filozof Muneyoshi (Soetsu) Yanagi (1889-1961). Dostrzegał on doskonałość formy kształtującą się w procesie powielania, a także praktyczne piękno przedmiotów rzemieślniczych, płynące z ich wieloletniego używania przez zwykłych ludzi. Nazwał te przedmioty Mingei, czyli rękodzielniczą sztuką zwykłych ludzi i uważał je za lepsze od tych wykonanych z dbałością o szczegóły, używanych przez arystokrację. W ten sposób Muneyoshi przywrócił świetność sztuce anonimowych artystów.
Współczesny japoński design nadal posiłkuje się stosowanymi od stuleci formami rzemiosła artystycznego. Szczególnie w wypadku produktów drewnianych, lakierowanych, papierowych lub bambusowych. Wyraźną inspirację tradycyjnym rzemiosłem dostrzec można również u projektantów mebli i ceramiki, takich jak Isamu Kenmochi (1912-1971), Masahiro Mori (1927-2005), Sori Yanagi (ur. w 1915 roku) czy Riki Watanabe (ur. w 1911 roku).
Sori Yanagi, najstarszy syn Muneyoshi (Soetsu), w 1938 roku ukończył wydział malarstwa Akademii Sztuk Pięknych w Tokio (obecnego Narodowego Uniwersytetu Sztuk Pięknych i Muzyki w Tokio). Dwa lata później, w 1940 roku, towarzyszył Charlotte Perriand, francuskiej projektantce, która stała się sławna dzięki współpracy z Le Corbusierem. Przyjechała ona do Japonii, aby poznać tutejsze tradycyjne techniki rzemieślnicze. Niedługo po tej wizycie Yanagi zasłynął projektami m.in. zastawy stołowej dla Matsumura Koshitsu Toki oraz stołków Butterfly (zdj. 1) i Elephant. Jego czarne gliniane dzbanki w stylu Mingei produkowane były przez Shussai Kiln w mieście Shussai na terenie prefektury Shimane daleko na południowy-zachód od Tokio.
W eseju z 1949 roku, zatytułowanym „Zapiski projektanta”, Yanagi opisuje, jak ważne są znajomość technik i materiałów oraz bezpośredni kontakt z nowo powstającą formą, a nie tylko obcowanie z projektem na papierze:

„Aby zrozumieć właściwości materiałów i narzędzi używanych do wytwarzania przedmiotu, należy często dotykać tych materiałów, a urządzenia obsługiwać własnymi rękami”.

„Przed wykonaniem prototypu produktu lepiej najpierw przetestować jego gipsowy model, rysunek nie wystarczy”2.

Na początku eseju Yanagi podkreśla, że swoje podejście do projektowania zawdzięcza właśnie Charlotte Perriand. Zaraz jednak dodaje, że chociaż podczas współpracy z Perriand nauczył się bardzo wiele, jego niezmiennym ideałem pozostała rękodzielnicza sztuka anonimowych artystów. I że to właśnie tę tradycję chciałby kontynuować w swojej twórczości. W istocie, twórczość Yanagi nosi znamiona dawnej tradycji rękodzielniczej. Dowodem na to jest jego perfekcjonizm i dbałość o szczegóły związane z funkcją i formą projektowanych przedmiotów. Te same cechy charakteryzują wiele współczesnych japońskich produktów, takich jak chociażby TOYOTA LEXUS (zdj. 2), gitara YAMAHA Silent (zdj. 3), instrumenty muzyczne z regulacją głośności, słuchawki i aparaty cyfrowe firmy Panasonic oraz właśnie projekty Sori Yanagi. Tym, co na pierwszy rzut oka odróżnia japońskie produkty od innych jest precyzja wykonania i dbałość o szczegóły.

Bibliografia
1. Leroi-Gourhan, Andre: Le Geste et la Parole II, Albin Michel, 1965. Tłumaczenie na język japoński Tom Araki jako Miburi to kotoba, Shinchosha Publishing Co., Ltd., 1974, str. 90.
2. Kogei News (Craft News), styczeń 1949, pod redakcją Industrial Arts Research Institute, opublikowane przez Technical Data Publishing, Co.