Strona główna » Projekty » Wystawy » Wa: Harmonia. Japoński design dziś » Więcej informacji » Współczesna produkcja - przyszłość czerpie z tradycji

WSPÓŁCZESNA PRODUKCJA - PRZYSZŁOŚĆ CZERPIE Z TRADYCJI

Współczesna produkcja – przyszłość czerpie z tradycji
Noriko Kawakami

Kontekst

Na arenie międzynarodowej wzrasta dziś zainteresowanie japońskim designem. Równocześnie coraz większą ciekawość budzą tradycyjne japońskie metody produkcji wykorzystywane przy tworzeniu współczesnych produktów. Na design należy patrzeć przez pryzmat społeczeństwa, w którym powstaje, i jego kultury, dlatego chciałabym szerzej omówić filozofię japońskiej sztuki rzemiosła.
Już w latach 70., kiedy japońska gospodarka przeżywała ogromny rozkwit, Sori Yanagi (ur. 1915) pionier nowoczesnego japońskiego wzornictwa, sformułował wniosek, że cechy charakterystyczne dla danego designu są ściśle związane ze środowiskiem, z którego się wywodzi. W jednym z artykułów pisał:

„Właściwości przedmiotów są zarazem charakterystycznymi właściwościami otoczenia, w którym powstaje zapotrzebowanie na te przedmioty i z którego one pochodzą. Społeczeństwo żyjące w danym środowisku kreuje sposoby zaspokajania swoich potrzeb. Oznacza to, że design jest niczym innym, jak formą ekspresji tegoż społeczeństwa”1.

Design jawi się więc jako forma powstająca wewnątrz kultury konkretnej zbiorowości. W innym artykule Yanagi pisał: „Niemożliwe jest osiągnięcie piękna w designie jedynie poprzez kosmetyczne zabiegi. Ono musi emanować z wewnątrz”2. Tezy Sori Yanagi miały ogromny wpływ na japoński design. Ale analizując je, nie sposób nie wspomnieć ojca Sori, Muneyoshi (Soetsu) Yanagi (1889-1961). Był on filozofem, który poszukiwał piękna w życiu zwykłych ludzi i w przedmiotach codziennego użytku. Podróżował po odległych zakątkach kraju, obserwował życie lokalnych społeczności i zachwycał się energią, jaka emanowała z przedmiotów zaprojektowanych i wykonanych przez miejscowych producentów po to, by zaspokajać codzienne potrzeby. To, co według niego było prawdziwym pięknem, odnalazł w rzemiośle ludowym i nazwał Mingei, czyli sztuką ludową.

Rozwój poprzez harmonię rękodzieła i technologii

Sori Yanagi, podobnie jak jego ojciec, miał nowatorskie podejście do projektowania przedmiotów codziennego użytku, bliskie japońskiej koncepcji piękna. Twierdził, że „przeszłość i teraźniejszość istnieją dla przyszłości”. Jaki jest współczesny japoński design? Czy potwierdza ten punkt widzenia? Czy istnieje związek pomiędzy przedmiotami a potrzebami codziennego życia?
Dzisiejsze japońskie produkty na pewno charakteryzują się niezwykłą precyzją i dbałością o każdy detal, wykorzystują najnowsze technologie i rozwiązania konstrukcyjne, a jednocześnie nie epatują supernowoczesnością, po prostu służą ludziom i w sposób niezwykle subtelny wtapiają się w otoczenie.
Naoto Fukasawa (ur. 1956), projektant akceptujący praktyczną rolę designu, autor m.in. zintegrowanych systemów łazienkowych i toalet z automatycznie spuszczaną wodą, produkowanych przez Panasonic Electric Works (firmę działającą od 1918 roku), tak opisał dzisiejszy proces produkcyjny:

„W dużych przedsiębiorstwach przemysłowych design stosowany jest po to, by wdrożyć nowe technologie. Bez nich instalacja moich wanien i toalet byłaby niemożliwa. Jednak liczą się też umiejętności. Jestem głęboko przekonany, że w zakładach produkcyjnych, gdzie masowo powstają produkty codziennego użytku, zachowany został duch tradycyjnych sztuk rzemiosła”3.

Krzesło Hiroszima (str. 051), które Fukasawa zaprojektował na zlecenie Maruni Wood Industry Inc. z prefektury Hiroshima, jest dobrym przykładem nie tylko na istnienie tradycyjnego ducha, ale również na wykorzystywanie realnych tradycyjnych metod. Widać w nim świadome używanie technologii starej firmy (powstałej w 1928 roku), mającej ogromne doświadczenie w produkcji wyrobów z drewna, widać też kunszt ręcznej pracy rzemieślniczej. Nogi krzesła, chociaż do złudzenia przypominają linię prostą, są delikatnie wygięte w łuk, natomiast siedzisko niemal niezauważalnie opada do tyłu. Podłokietniki i oparcie krzesła wykonane są z klejonych kawałków drewna, które na koniec szlifuje się ręcznie papierem ściernym. Ten mebel nie mógłby powstać na taśmie produkcyjnej. Kolejny projekt Fukasawy – nawilżacz powietrza w kształcie kropli wody, dla firmy „+-0” (str. 049), również został wykończony przez rzemieślników. Nieskazitelna gładź, bez śladu linii, jaka pozostaje po metalowej formie odlewniczej, to efekt pracy człowieka. Naoto Fukasawa, który współpracował z wieloma japońskimi i zagranicznymi firmami, m.in. z kultową marką MUJI (Mujirushi Ryohin), bardzo docenia możliwość i umiejętność łączenia produkcji masowej z rękodziełem. Nazywa ją mistrzostwem XXI wieku.

Tradycyjne techniki w służbie przyszłości

Wszystkie inicjatywy wykorzystujące tradycyjne techniki do produkcji masowej, mają jeden nadrzędny cel – uzyskanie nowych, oryginalnych wartości. Dążą do tego i projektanci, i producenci. Dobrym przykładem takiej tendencji jest A-POC autorstwa projektantów odzieży Issey’a Miyake i Dai’a Fujiwara (zdj. 1, 2 i str. 051). Nazwa jest akronimem angielskich słów „A piece of cloth” (kawałek ubrania). Projekt pojawił się na rynku w 1998 roku i stał się rewolucyjną alternatywą dla konwencjonalnych produktów przemysłu odzieżowego.
A-POC powstaje na maszynach dziewiarskich, na jakich kiedyś produkowano materiał m.in. na parasolki. Z tym, że teraz zostały zaprogramowane przez komputery. Produkt finalny to długa (jak materiał z beli) tuba tkaniny, na której zaznaczone są elementy ubrania, zarówno ich kształty, jak i wzory. Klient wybiera te, które mu odpowiadają: szersze lub węższe rękawy, dłuższą lub krótszą spódnicę, bluzkę z dekoltem lub bez, z guzikami, falbankami... Ideę A-POC można wykorzystywać również do tworzenia akcesoriów, a nawet obić na krzesła. Ta nowa, interaktywna metoda nie tylko oszczędza materiał, ale także pozwala ludziom uczestniczyć w fazie projektowania swojego ubrania. To oni określają końcowy kształt produktu. Dwa rozłączne dotychczas działania – produkcję masową i szycie na miarę – tu udało się połączyć za sprawą tradycyjnej techniki, nowoczesnych technologii i siły wyobraźni.
Innym dobrym efektem łączenia starego z nowym jest niezwykle precyzyjny, mechaniczny kołowrotek wędkarski Opus-1 nero, wyprodukowany przez Evergreen International Co. Ltd., małego producenta przyborów wędkarskich, działającego na obrzeżach Tokio. Projektant Ichiro Iwasaki (ur.1965) mówi: „Naszym zamiarem było stworzenie sprzętu, który będzie użyteczny w każdym calu”. Każdy egzemplarz był składany ręcznie przez rzemieślników. Patrząc na niego widzimy, że zarówno projektant, jak i firma, świadomi byli, iż dzięki wysiłkowi i energii, jaką poświęcili na tę produkcję, powstało w rezultacie coś więcej niż kolejny produkt konsumpcji.
Charakteryzując współczesną japońską produkcję trzeba zauważyć, że oprócz symbiozy nowych technologii z tradycyjnym rzemiosłem, ważnym jej aspektem jest świadomość ekologiczna. Firmy i projektanci poszukują metod, które spełnią oczekiwania dzisiejszego konsumenta, uwzględniając równocześnie potrzeby środowiska.
Na koniec jeszcze raz chciałabym powrócić do Sori Yanagi i czasów, gdy towarzyszył on w podróżach po Japonii francuskiej projektantce Charlotte Perriand (przyjechała na zaproszenie ministra przemysłu i handlu w 1940 roku). Po latach wspominając, czego nauczył się podczas tych wypraw, pisał: „Kontynuowanie tradycji nie polega na jej wiernym kopiowaniu. Jest to raczej proces tworzenia nowych rzeczy według ponadczasowych zasad tradycji” (Design, nr 35, 1962, Bijutsu Shuppansha). Oznacza to wykorzystanie charakterystycznych właściwości tradycyjnych metod i materiałów w zupełnie innowacyjnych procesach produkcyjnych, przy jednoczesnym zachowaniu współczesnej funkcjonalności i estetyki. Inaczej można powiedzieć, że chodzi o najlepsze i najnowocześniejsze sposoby na odwołanie się do ducha tradycji w projektowaniu współczesnych produktów najwyższej klasy.

Bibliografia
1. SD, nr 74, 1970, wydane przez Kashima Shuppankai.
2. DESIGN, praca i filozofia Sori Yanagi, 1983, wydane przez yobisha.
3. Komentarze na temat Fukasawy, 2008.